گزارش – عبدالله مرادی- میلکان
سالهاست که کشاورزی کرمانشاه میان دوگانهای دشوار گرفتار شده است؛ از یک سو محدودیت روزافزون منابع آبی و افت سفرههای زیرزمینی و از سوی دیگر نیاز به حفظ معیشت هزاران خانوار روستایی که زندگیشان به زمین و کشاورزی گره خورده است. اکنون اما به نظر میرسد مسئولان استان در جستوجوی راهی برای عبور از این چالش، بیش از هر زمان دیگری روی محصولی حساب باز کردهاند که در ادبیات اقتصادی کشاورزی از آن با عنوان «طلای سرخ» یاد میشود؛ زعفران.
نشست اخیر کارگروه اقتصادی، اشتغال و سرمایهگذاری استان کرمانشاه که به ریاست استاندار برگزار شد، بیش از آنکه یک جلسه معمول اداری باشد، صحنه ترسیم چشماندازی جدید برای آینده کشاورزی استان بود؛ آیندهای که در آن زعفران، موسیر و آنغوزه قرار است جای بخشی از کشتهای پرآببر را بگیرند و مسیر تازهای برای درآمدزایی و اشتغال در مناطق روستایی باز کنند.
۷۰ هزار هکتار ظرفیت بالقوه برای طلای سرخ
در این نشست، فرهاد عزیزی معاون برنامهریزی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه، با ارائه گزارشی از وضعیت زعفران در استان، از ظرفیتی سخن گفت که میتواند کرمانشاه را به یکی از قطبهای مهم تولید این محصول در کشور تبدیل کند.
به گفته وی، بررسیهای کارشناسی نشان میدهد حدود ۷۰ هزار هکتار از اراضی استان استعداد کشت زعفران را دارند؛ ظرفیتی که حتی بهرهبرداری از ۱۰ درصد آن نیز میتواند تحولی جدی در اقتصاد کشاورزی استان ایجاد کند.
عزیزی با اشاره به مزیتهای متعدد این محصول اظهار کرد: زعفران از جمله گیاهانی است که در سالهای کمآبی نیز عملکرد مطلوبی دارد و در بسیاری از شرایط با یک یا دو نوبت آبیاری به بار مینشیند. ارزش اقتصادی بالا، خواص دارویی فراوان، امکان نگهداری طولانیمدت، سهولت حمل و نقل و قابلیت صادرات از دیگر مزیتهای مهم این محصول به شمار میرود.
وی افزود: استان کرمانشاه در حال حاضر حدود ۷۵۰ هکتار سطح زیر کشت زعفران دارد و سالانه بیش از ۸.۵ تن محصول تولید میکند. این میزان تولید، رتبه ششم کشور را برای کرمانشاه به همراه داشته است.
اما آنچه مسئولان جهاد کشاورزی بیش از هر چیز روی آن تأکید دارند، کیفیت کمنظیر زعفران تولیدی استان است.
زعفران کرمانشاه؛ فراتر از استانداردهای ممتاز
بر اساس نتایج آزمایشهای تخصصی ارائه شده در جلسه، شاخصهای کیفی زعفران کرمانشاه در برخی موارد حتی بالاتر از استانداردهای ممتاز کشوری قرار گرفته است.
عزیزی با اشاره به نتایج ارزیابی سه شاخص اصلی کیفیت زعفران شامل «کروسین» (عامل رنگدهی)، «پیکروکروسین» (عامل طعم) و «سافرانال» (عامل عطر و رایحه)، گفت: نمونههای تولیدی استان در آزمایشگاههای مرجع کشور نتایج بسیار مطلوبی کسب کردهاند و در برخی شاخصها اختلاف قابل توجهی با حد استاندارد ممتاز دارند.
به گفته وی، برخی کارشناسان و فعالان این حوزه به صورت غیررسمی زعفران کرمانشاه را از نظر کیفیت در جایگاه نخست کشور ارزیابی میکنند؛ موضوعی که میتواند در آینده به یک مزیت رقابتی مهم برای برند زعفران کرمانشاه تبدیل شود.
وقتی یک هکتار زعفران از چندین هکتار کشت سنتی ارزشمندتر میشود
آنچه توسعه زعفران را برای سیاستگذاران جذابتر کرده، صرفاً کیفیت یا مصرف پایین آب نیست؛ بلکه اقتصاد تولید این محصول است.
گزارش ارائه شده در کارگروه نشان میدهد درآمد حاصل از یک هکتار زعفران فاصله چشمگیری با بسیاری از محصولات رایج کشاورزی استان دارد.
بر اساس برآوردهای انجام شده، ارزش تولید یک هکتار زعفران چندین برابر محصولاتی مانند ذرت و چغندرقند است و در عین حال هزینههای جاری آن در سالهای بعد از استقرار مزرعه به مراتب کمتر خواهد بود.
البته ورود به این عرصه بدون هزینه نیست. طبق اعلام جهاد کشاورزی، راهاندازی هر هکتار مزرعه زعفران حدود ۶۰۰ میلیون تومان سرمایه اولیه نیاز دارد که بخش عمده آن مربوط به تأمین پیاز زعفران است.
همین موضوع یکی از مهمترین موانع توسعه این کشت در استان محسوب میشود؛ مانعی که مسئولان امیدوارند با حمایتهای بانکی و اعتبارات دولتی برطرف شود.
زعفران خوشرنگ ترین سکه کشاورزی اقتصادی
منوچهر حبیبی استاندار کرمانشاه در این نشست توسعه زعفران را بخشی از راهبرد کلان استان برای تحقق «کشاورزی اقتصادی» دانست.
وی با تأکید بر اینکه اشتغال پایدار بدون کشاورزی اقتصادی امکانپذیر نیست، گفت: زعفران یک محصول صادراتی، کمآببر، ماندگار و دارای بازار مطمئن است و از هر جهت میتواند به عنوان یکی از محورهای اصلی توسعه کشاورزی استان مورد توجه قرار گیرد.
استاندار کرمانشاه با اشاره به کیفیت بالای زعفران تولیدی استان افزود: اکنون زمان آن رسیده که در کنار حفظ کیفیت، به دنبال افزایش سطح زیر کشت و ارتقای جایگاه زعفران کرمانشاه در بازارهای داخلی و خارجی باشیم.
وی همچنین تأکید کرد که برنامه توسعه ۵۰۰ هکتاری زعفران در سال جاری اگرچه اقدامی ارزشمند است، اما هنوز با ظرفیت واقعی استان فاصله دارد و باید با نگاه بلندمدتتری دنبال شود.
اشتغال روستایی؛ حلقه مفقودهای که زعفران میتواند تکمیل کند
یکی از محورهای مهم این نشست، پیوند توسعه زعفران با اشتغال پایدار روستایی بود.
بر اساس اعلام جهاد کشاورزی، هر هکتار زعفران میتواند برای یک نفر اشتغال مستقیم و چندین فرصت شغلی غیرمستقیم ایجاد کند.
در همین راستا، رضا طاهری مدیرکل کمیته امداد امام خمینی(ره) استان کرمانشاه پیشنهاد داد با همکاری جهاد کشاورزی، کمیته امداد، بهزیستی و سایر نهادهای حمایتی، افراد مستعد در روستاها شناسایی و از طریق تسهیلات اشتغال وارد این عرصه شوند.
طاهری معتقد است زعفران به دلیل ماندگاری بالای مزرعه و امکان بهرهبرداری چندساله، میتواند به یکی از مؤثرترین ابزارهای توانمندسازی خانوارهای کمدرآمد در مناطق روستایی تبدیل شود.
این نگاه مورد حمایت استاندار نیز قرار گرفت و وی خواستار انعقاد تفاهمنامه مشترک میان جهاد کشاورزی، کمیته امداد، بنیاد برکت، بنیاد علوی و سایر دستگاههای حمایتی برای توسعه هدفمند کشت زعفران شد.
بانکها به میدان میآیند؟
در کنار چالش تأمین پیاز زعفران، مسئله تأمین مالی نیز از دغدغههای اصلی فعالان این حوزه است.
سعید کریمی رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در این نشست از بانکهای عامل خواست حمایت از متقاضیان کشت زعفران را در اولویت قرار دهند.
استاندار کرمانشاه نیز با خطاب قرار دادن مدیران شبکه بانکی استان تأکید کرد که توسعه کشت زعفران میتواند به یکی از ماندگارترین اقدامات بخش کشاورزی تبدیل شود و انتظار میرود بانکها با نگاهی حمایتی در تأمین تسهیلات مورد نیاز کشاورزان مشارکت کنند.
از مزرعه تا برند؛ زنجیرهای که در کرمانشاه شکل گرفته است
یکی از نکات قابل توجه در گزارش جهاد کشاورزی، شکلگیری تدریجی زنجیره ارزش زعفران در استان بود.
بر خلاف سالهای گذشته که بخش زیادی از محصولات کشاورزی به صورت خام از استان خارج میشد، امروز تعدادی از تولیدکنندگان کرمانشاهی با برند اختصاصی خود در حوزه بستهبندی و عرضه زعفران فعالیت میکنند.
این موضوع نشان میدهد زعفران کرمانشاه تنها در مرحله تولید متوقف نشده و به تدریج در مسیر برندینگ، فرآوری و ایجاد ارزش افزوده نیز گام برداشته است.
با این حال مسئولان استان معتقدند توسعه صنایع فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش همچنان یکی از نیازهای اصلی این بخش است.
آیا سفره کرمانشاهیان زعفرانی میشود؟
سالهاست کارشناسان از ضرورت تغییر الگوی کشت در مناطق کمآب کشور سخن میگویند. امروز در کرمانشاه به نظر میرسد این ضرورت بیش از هر زمان دیگری به یک برنامه عملیاتی نزدیک شده است.
زعفران برای کرمانشاه فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ نمادی از گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی اقتصادی، از مصرف بیرویه آب به بهرهوری بیشتر و از تولید خام به خلق ارزش افزوده است.
اگر حمایتهای مالی، توسعه صنایع فرآوری، مشارکت نهادهای حمایتی و استقبال کشاورزان در کنار یکدیگر قرار بگیرند، شاید چند سال بعد وقتی از موفقترین تجربههای تحول کشاورزی در غرب کشور سخن گفته میشود، نام کرمانشاه و طلای سرخش در صدر این فهرست قرار داشته باشد؛ محصولی که قرار است همزمان آب را حفظ کند، اشتغال بیافریند و اقتصاد روستاها را جان تازهای ببخشد.
